Pierwsze takie badanie na świecie: napromieniane suplementy
W 2025 roku zbadaliśmy 15 próbek suplementów z polskich sklepów i aptek. W 7 znaleźliśmy ślady napromieniania, o których nie informowała etykieta.

Spis treści
Suplement diety to w świetle prawa żywność. Producent nie musi udowadniać, że działa, ale musi uczciwie opisać, co jest w środku. Sprawdziliśmy, czy tak jest w przypadku jednej rzeczy, o której mało kto słyszał. Chodzi o napromienianie surowców roślinnych. Na Instagramie pokazałem wyniki w skrócie. Tutaj opowiadam całą historię badania.
Co sprawdziliśmy
Badanie objęło 11 suplementów, czyli 15 próbek, w tym kolejne partie tych samych produktów. Głównie były to preparaty z korzeniem waleriany, popularne na sen i nerwy.
Próbki kupiliśmy w sklepach i aptekach, tak jak zrobiłby to każdy klient. Żaden producent nie wiedział, że jego produkt trafi do laboratorium.
Zanim zaczęliśmy, przeszukaliśmy naukowe bazy danych i inne dostępne źródła. Nie znaleźliśmy wcześniejszego badania, w którym suplementy diety kupione zwyczajnie w sklepie i w aptece sprawdzono by pod kątem napromieniania promieniowaniem jonizującym. To pierwsze takie badanie na świecie.
Mam tu mieszane uczucia. Możemy być dumni, że to polska nauka jako pierwsza zajęła się tym tematem. Możemy być też smutni, bo problem znaleźliśmy właśnie na polskim rynku.
Jak przebiegało badanie
Najpierw kupiliśmy suplementy z różnych źródeł: w sklepach internetowych producentów i dystrybutorów, w sklepach stacjonarnych i w aptekach. Potem podzieliliśmy je na grupy. Osobno sprawdzaliśmy preparaty z samym korzeniem waleriany, walerianę z czarnym pieprzem i produkty wieloskładnikowe z walerianą. Dla porównania badaliśmy też suplementy bez waleriany, między innymi z bacopą, kurkumą i witaminami z grupy B. Wszystkie miały postać kapsułek albo tabletek.
Analizy wykonało akredytowane laboratorium (ISO/IEC 17025) metodą termoluminescencji, zgodnie z normą PN-EN 1788:2002. Metoda wykrywa ślady promieniowania w drobinach minerałów, które zawsze są obecne w surowcu roślinnym.
Wszystkie pozytywne wyniki dotyczyły produktów z walerianą. Po pierwszym pozytywnym wyniku zdecydowaliśmy się sprawdzić produkty kolejnych producentów dostępne w Polsce. Wtedy znaleźliśmy jeszcze jedną napromienianą próbkę.

Jak wygląda wynik z laboratorium
Tak wygląda wynik dla jednej z pozytywnych próbek. Laboratorium najpierw zmierzyło naturalne świecenie minerałów krzemianowych wydzielonych z suplementu. Najmocniejsze świecenie pojawiło się w temperaturze 211°C, a krzywa miała kształt typowy dla napromienianych minerałów.
Potem tę samą próbkę napromieniono kontrolnie dawką 1 kGy promieniowania gamma ze źródła kobaltu 60 i zmierzono ją drugi raz. Stosunek pierwszego świecenia do drugiego wyniósł 0,1983. Próg z normy to 0,1, więc wynik był prawie dwukrotnie wyższy. Wniosek laboratorium był jednoznaczny: próbka była napromieniowana.

Czy napromienianie jest groźne?
Napromienianie to legalna metoda odkażania surowców roślinnych i przedłużania ich trwałości. Produkt nie staje się od niej radioaktywny.
Haczyk tkwi w tym, co wolno napromieniać. W Unii Europejskiej dotyczy to tylko produktów z unijnego wykazu, a są na nim suszone zioła aromatyczne, przyprawy i przyprawy warzywne. Suplementów diety na tej liście nie ma. Główny Inspektorat Sanitarny potwierdził nam to na piśmie: suplementu diety nie wolno napromieniać.
Jeśli napromieniany był pojedynczy składnik, który wolno napromieniać, etykieta musi to pokazać przy tym składniku, słowami „napromieniowany” albo „poddany działaniu promieniowania jonizującego”. Na żadnej z 7 pozytywnych próbek takiej informacji nie było.

Ile kosztowała ta publikacja
Cała publikacja kosztowała ponad 42 000 zł. Na tę kwotę złożyło się sześć serii analiz laboratoryjnych, z których każda kosztowała kilka tysięcy złotych, zakup suplementów, logistyka oraz koszty publikacji w międzynarodowym czasopiśmie.
Tak wysoki koszt wziął się z ostrożności. Gdy próbka wyszła napromieniana, badaliśmy ją ponownie, a potem jeszcze raz. Chcieliśmy mieć pewność, że wynik nie jest przypadkiem ani błędem pomiaru. Dlatego sprawdzaliśmy też kolejne partie tych samych produktów. Trzy partie jednego produktu i trzy partie drugiego dały ten sam, pozytywny wynik.
Co zrobił sanepid
Główny Inspektorat Sanitarny potwierdził wyniki naszych badań. Inspekcja nie poprzestała na naszym raporcie. Sama przebadała w laboratorium próbki wskazanych partii produktów z walerianą.
Efekt: partia produktu została wycofana z obrotu. Część produktów trafiała też na eksport, dlatego sprawą zajęły się również władze Słowacji. Informacja trafiła do nich przez europejski system RASFF, żeby mogły sprawdzić, czy te partie są także w słowackich sklepach.

Co to oznacza w praktyce
Do polskich sklepów, aptek i sklepów internetowych trafiły produkty, które po pierwsze nie były oznaczone jako napromieniane, a po drugie w ogóle nie powinny znaleźć się w sprzedaży.
To pokazuje, że kontrola suplementów w Polsce jest w praktyce bardzo słaba. Etykieta mówi jedno, a droga surowca od pola do kapsułki to często zupełnie inna historia. Klient nie ma jak sprawdzić tego sam.
To, co dzieje się z suplementem po drodze, to zupełnie inna historia niż ta, którą opowiada etykieta.
Dlaczego nie podaję nazw firm
Celowo nie podaję nazw firm, których produkty okazały się napromieniane. Ten artykuł dotyczy nauki i techniki badania. Nie ma być antyreklamą ani straszakiem.
Najważniejsze jest to, co stało się potem. Wskazane partie zniknęły z rynku, a producenci deklarują, że badanie na obecność promieniowania jonizującego weszło u nich do standardowej kontroli produkcji. Dziś nic nie wskazuje na to, żeby z tego powodu groziło Ci jakiekolwiek niebezpieczeństwo.
Problem nie leży w samej metodzie. Leży w braku informacji dla kupującego.
Jak badanie trafiło do Molecules
Wyniki opublikowaliśmy w międzynarodowym czasopiśmie naukowym Molecules. W publikacji występuję jako niezależny badacz z Londynu.
Planowałem doktorat na jednej z brytyjskich uczelni i zostałem zaproszony do grupy badawczej Northumbria University. Ostatecznie zrezygnowałem z tego pomysłu. Zamiast tego współtworzyłem grupę badawczą w Polsce, którą kierował dr Jarosław Chmielewski. To pod jego przewodnictwem doprowadziliśmy badanie do publikacji.
To badanie pilotażowe, czyli pierwsze tego typu i na ograniczonej próbie. Nie mówi, że cały rynek suplementów jest napromieniany. Pokazuje, że potrzebna jest szersza kontrola. I że polska nauka ma swoje miejsce w międzynarodowej przestrzeni.

- Chmielewski J, Sroka M i in. Thermoluminescence-Based Detection of Irradiation in Valerian Root Dietary Supplements. Molecules. 2026;31(17):3016.
- PN-EN 1788:2002. Wykrywanie napromieniowanej żywności metodą termoluminescencji.
- Dyrektywa 1999/2/WE w sprawie żywności i składników żywności napromienianych.
- Dyrektywa 1999/3/WE ustanawiająca wspólnotowy wykaz żywności, którą można napromieniać.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.
Michał SrokaKontakt